seo dersleri

Başkanlık Sistemi Nedir? Başkanlık Sisteminin Özellikleri Nelerdir?

Uzun süredir adını duyduğumuz, farklı tartışmalara yol açan; hem avantajlarının hem de dezavantajlarının üzerinde sıklıkla durulan bir konudur “başkanlık sistemi”. Bu yazımızdaki amaç “başkanlık sistemi nedir?”, “başkanlık sisteminin güçlü ve zayıf yönleri nelerdir?”, “başkanlık sistemi hangi ülkelerde var?” gibi temel sorulara yanıt vermektir. Konunun daha rahat özümsenmesi adına “yasama nedir?”, “yargı nedir?”, “yürütme nedir?” gibi parlamenter sistemler ve hükümet organları ile ilgi temel bilgileri de sizlerle paylaşacağız.

Yasama Nedir?

Yasama organının temel görevi yasaları geçirme, değiştirme ve yürürlükten kaldırmaktır. Diğer bir deyişle kanunların kabul edilmesi ve geçirilmesinden sorumlu olan devlet organıdır. Yetkileri anayasa ile belirlenen yasama organı, halkın seçtiği temsilcilerden oluşur. Türkiye’den örnek vermek gerekirse, yasama organı Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir. Mecliste bulunan milletvekilleri seçim dönemlerinde halkın verdiği oylarla seçilir ve halkın meşru temsilcileridir. 

Yürütme Nedir?

Meclis tarafından çıkarılan, yargı organı tarafından yorumlanan yasaların uygulanmasından sorumlu olan devlet organıdır. Yürütme organı kanunları uygularken Anayasa’ya ve kanunlara uygun hareket etmelidir.  Türkiye’de yürütme organı cumhurbaşkanı ve başbakanın başkanlık yaptığı bakanlar kurulundan oluşmaktadır. Yürütme organı parlamenter sistemde dolaylı olarak halk tarafından seçilir; halk milletvekillerini seçer; milletvekillerinin arasından başbakan bakanlar kurulu üyelerini seçer, cumhurbaşkanı ise atar.

Yargı Nedir?

Yürütme organının faaliyetlerini denetleyen ve vatandaşların yasal haklarını koruyan organdır. Yargının yetki ve görevlerini bağımsız mahkemeler yerine getirir. Yasama ve yürütme organı yargının aldığı kararlar doğrultusunda hareket etmelidir. Yargı Yürütme ve yasamanın faaliyetlerinin Anayasa’ya uygunluğunu denetler.

Hükümet Sistemleri

Devletin temel organlarının kuvvet dağılımlarında uygulanan kurallar olarak tanımlanabilir. Devletin temel organları; yasama ve yürütme güçlerinin ilişkisine göre farklı hükümet sistemleri belirlenmektedir. Yasama ve yürütme birbirinden bağımsız ise kuvvetler ayrılığı, birbirlerine bağlı ise kuvvetler birliği söz konusudur. Kuvvetlerin ayrılığında yasama ve yürütme kesin bir şekilde ayrılmışsa başkanlık sistemi, kuvvetler arasında kesin bir ayrım yoksa parlamenter sistem uygulanmış olur.

Parlamenter Sistem Nedir? 

Parlamenter sistemde yasama ve yürütme organları arasında yumuşak bir ayrılık vardır. Yürütme organı Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu’ndan oluşur. Bakanlar Kurulunun başında Başbakan vardır. Cumhurbaşkanının siyasi sorumluluğu yoktur, Bakanlar Kurulu’nun meclise karşı siyasi sorumluluğu vardır, meclis de yürütme organı tarafından feshedilebilir. Meclis halk tarafından seçilir ve yetkileri Anayasa’ya dayanmaktadır.

Başkanlık Sistemi Nedir? 

Yürütme organının başında hem devlet hem de hükümet başkanı olarak kabul edilen ve halk tarafından doğrudan seçilen tek bir kişinin diğer bir deyişle başkanın olduğu, meclisin hükümete; hükümetin de meclise müdahale edemediği güçler ayrılığı ilkesine dayanan bir yönetim şeklidir. Başkanlık sisteminde “check and balance” diye bilinen “fren ve denge” ilkesi yasama ve yürütme organlarının çalışma prensibini ve birbirleriyle olan ilişkilerini belirler. Tanım karışık gelmiş olabilir ancak şu şekilde açıklanabilir.

Yürütme organının başındaki başkan doğrudan halk tarafından seçilir, bu sebeple meşruiyeti sorgulanamaz. Başkanın iç ve dış politikaya müdahalesi, parlamenter sistemle kıyaslandığında çok daha fazladır. Aynı şekilde yasama organı olan meclis de halk tarafından seçilir bu sebeple yürütme organı tarafından feshedilemez. Diğer bir deyişle yasama ve yürütme organlarının görev süreleri sabittir; biri diğerini görevden alarak işleyişi değiştiremez. 

Başkanlık Sisteminin Özellikleri 

Asli Özellikler: Bu özellikleri taşıyan sistemler başkanlık sistemleridir ve başkanlık sisteminin “sine qua non” yani mutlak, olmazsa olmaz özellikleridir.

  • Yürütme organı tek kişiliktir, başkan tek sorumludur. Parlamenter sistemdeki bakanlar kurulu gibi bir kabine sistemi vardır ancak bu kabine üyeleri yani sekreterler meclise değil doğrudan başkana karşı sorumludur.
  • Başkan yasama organının güvenine tabi değildir.
  • Başkan halk tarafından seçilir.

Tali Özellikler: Asli özellikler korunduğu sürece tali özelliklerin tam olarak görülmemesi bu sistemin başkanlık sistemi olmadığı anlamına gelmez, ek özelliklerdir.

  • Aynı kişi hem yürütmede hem yasamada görev alamaz; yürütme organında görev yapmak isteyen meclis üyesi olursa görevinden istifa etmelidir.
  • Başkan yasama organını feshedemez.
  • Başkan yasama organının çalışmasına müdahale edemez; kanun teklifinde bulunamaz, başka veya sekreterleri meclis toplantısına katılıp fikir beyan edemez, başkan meclisi tatil edemez, çalışma sürelerini belirleyemez.

Başkanlık Sisteminin Güçlü Yönleri 

Başkanlık sistemi parlamenter hükümet sistemine göre daha istikrarlı bir yönetim sağlar: Halk tarafından seçilmiş başkan halk tarafından yeni seçim döneminde görevden alabilir. Meclisin bu konuda yetkisi yoktur ve başkanlık süresi içerisinde yürütme aynı kişinin sorumluluğundadır.

Başkanlık sistemi güçlü bir yönetim yaratır: Halk tarafından seçilmekle prestij ve meşruluk kazanan başkan, görev süresi boyunca görevden alınma gibi bir korku yaşamadığı için politikalarını rahatlıkla uygulayabilir. 

Başkanlık sistemi demokratik bir yönetim yaratır: Halk doğrudan başkanı seçer, politik problemler ya da yönetimle ilgili sıkıntı çıktığı durumlarda halk muhatabı olarak başkanı görür ve hesap vermesini isteyebilir. Sistemin diğer bir demokratik özelliği de kişilerin oy verirken kimlere oy verdiğini net olarak bilmesidir.

Başkanlık Sisteminin Zayıf Yönleri

Katıdır: Seçimler tamamlandıktan sonra hem yürütme organı hem de yasama organının ne kadar süre boyunca görev yapacağı bellidir. Mecliste muhalif çoğunluğunun yaratıldığı durumlarda sistem kilitlenebilir.

Çift meşruluk problemi olabilir: Başkanın halk tarafından seçilmesi ona prestij ve meşruluk kazandırır ancak aynı durum meclis için de geçerlidir. Özellikle meclisin başkanla muhalif olduğu durumlarda yürütme ve yasama arasında rekabet olabilir ve taraflar geri adım atmazsa sistem kilitlenebilir.

Siyasi Kutuplaşmalara yol açabilir: Başkanlık sisteminde kazanan her şeyi kazanır, kaybedense her şeyi kaybeder. Seçim sonrası kaybedenler siyasi arenada yer bulamazlar.

İktidarın kişiselleşmesine yol açabilir: Bu zayıf yan doğrudan başkanın izleyeceği politikalara bağlıdır. Halk tarafından belirli bir süre için seçilen başkan, elindeki gücü kişiselleştirebilir. Tek kişilik yönetimle monarşik tavırlar sergileyebilir; despotik bir yönetim tarzı benimseyebilir.

Başkanlık Sisteminde “Fren ve Denge”

Başkanlık sisteminde daha önce de vurguladığımız gibi yasama ve yürütme arasında güçler ayrılığı ilkesi vardır. Ancak bu iki organın bazı noktalarda uyuşması, birbirleriyle uyum içinde çalışması ve birbirini kontrol etmesi için bazı çizgiler çizilmiştir.

Atamalar: Kamu görevlilerinin ataması başkanın yetkisi altında olsa da bakanlar dahil önemli atamaların çoğu meclisin onayına tabidir ki bu sebeple başkan salt kendi istekleri doğrultusunda atamaları yapamaz; meclisin eğilimleri doğrultusunda hareket etmesi gerekir. 

Uluslararası Antlaşmalar: Uluslararası antlaşmalar meclisin üçte ikisinin onayı olmadan yürürlüğe giremez bu sebeple her ne kadar antlaşma yapma yetkisi başkanda olsa da, meclisin görüşlerinin dikkate alınması gerekmektedir. 

Veto: Başkan yasama organından gelen kanun tekliflerini veto edebilir, bu elindeki büyük güçlerden birisidir. Başkan yasayı veto ettikten sonra kanunun tekrar kabul edilebilmesi için meclisin üçte ikisinin olumlu oy vermesi gerekmektedir.

Dolaylı kanun önerisi: Başkanın kanun teklif etme yetkisi yoktur ancak bunu farklı şekillerde dolaylı olarak yapabilir. Kongre üyelerinden biri aracılığıyla kanun önerisini sunabilir.

Meclis araştırması: Meclis yürütme faaliyetleri arasında yer alan bir konu için araştırma yapabilir, araştırma sonucunda başkanın görevden alınması gibi bir durum söz konusu değildir. Ancak bu durum halkın gözünde başkan imajını etkileme açısından oldukça önemli olabilir.

Bütçe: Yürütme organının bütçesini yasama organı belirler. Yürütmenin istediği bütçeyi onaylamama veya kısma yetkisi yasama organında olduğu için, başkan ister istemez yasama ile iyi ilişkiler kurmak zorundadır.

Başkanlık Sistemi ve Parlamenter Sistem Arasındaki Farklar

  • Başkanlık sisteminde yürütme organı tek kişiden oluşur. Yürütme organının görevini Başkan tek başına yapar. Başkan aynı zamanda devlet başkanıdır; yardımcılarını kendi seçer ve meclis tarafından seçilen yardımcılar onaylanır. Başkanın yardımcılarının Meclis’e karşı sorumlulukları bulunmaz. Parlamenter sistemde Yürütme organı Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu’ndan oluşur. Bakanları Başbakan seçer; cumhurbaşkanı onaylar. Bakanlar Kurulu’nun meclise karşı sorumluluğu bulunmaktadır.
  • Yürütme organını yani Başkanı; başkanlık sisteminde halk seçer. Parlamento sisteminde Bakanlar kurulu genellikle meclis içerisinde, milletvekilleri arasından seçilir. Devlet başkanı da meclis tarafından seçilmektedir, aday gösterilmesi için milletvekili olmasına gerek yoktur.
  • Başkanlık sisteminde Başkan, meclise karşı değil onu seçen halka karşı sorumludur. Başkan meclisi, meclis de başkanı görevden alamaz. Parlamenter sistemde meclis yürütme organını denetleyebilir, devlet başkanı Anayasa’da belirtilen şartlar oluşursa meclisi feshedebilir.
  • Başkanlık sisteminde mecliste görev yapan bir kişi başkanın yardımcılığı görevini yapamaz. Aynı zamanda yürütme faaliyetlerini sürdüren bir kişi mecliste fikir beyan edemez. Parlamenter sistemde; yürütme organı yasamanın faaliyetlerine karışabilir; acil durumlarda Kanun tasarısı sunabilir ve Kanun Hükmünde Kararname çıkarma yetkileri vardır. 

Türk Tipi Başkanlık Sistemi 

Başkanlık sistemi Amerika’da monarşi yani tek kişinin yönetimine alternatif olarak  geliştirilmiş bir hükümet sistemidir. Türkiye’de Başkanlık sistemi söylentileri çıktığından bu yana en çok sorulan sorulardan birisi de Türkiye’de federal yapının oluşturulup oluşturulmayacağı yönündedir. Yetkililer ise bu soruyu Türk Tipi Başkanlık Sistemi getirileceği yönünde demeç vererek yanıtlamışlardır. Peki, Türk Tipi Başkanlık Sistemi nedir?

Öncelikle Türkiye’de Başkanlık sistemi oluşturulacak ancak üniter devlet yapısı bozulmayacaktır. Üniter devletten kastedilen; merkezi yönetimdir. Merkezi idarenin hakim olduğu, siyasi otoritenin tek merkezden yürütülmesidir. Sistem, ülkenin ihtiyaçları doğrultusunda şekillendirilecektir. AK Parti’nin seçim beyannamesinde Türk Tipi Başkanlık Sistemi ile ilgili bilgi aktarılmıştır. Buna göre;

  • Yürütme organı tek kişilik olacak ve Başkan tek sorumlu kişi olacak.
  • Başkan halk tarafından 5 yıllığına maksimum 2 defa seçilebilecek.
  • TBMM’nin çıkardığı kanunları onaylama yetkisi Başkan’da olacak, veto hakkı ve aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesi’ne dava açma hakkına sahip olacak.
  • Başkan hem devletin hem de Türk Silahlı Kuvvetleri’nin başkomutanı olacak
  • Başkan doğrudan halk tarafından seçilecek, halka karşı sorumlu olacak bu sebeple görevden alınamayacak. Eğer halk memnun olmazsa bir sonraki seçim döneminde onu seçmeyerek, görevini sonlandıracak.
  • Bakanların parlamenter sistemdeki önemleri azalacak, meclis dışından Başkan tarafından atanacak.
  • Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu (HSYK) ikiye bölünecek, Meclis HSYK üyelerini seçme hakkına sahip olacak.
  • Başkan ihtiyaç duyduğu takdirde başkanlık kararnamesi çıkarma hakkına sahip olacak. Başkanlık kararnamesi; başkanın kanunlarda konuyu düzenleyen açık hükümlerin bulunmaması durumunda, kanun teklif edebilmesi yetkisidir.

Türk Başkanlık Sistemi’nin aslında temelleri 2014 senesinde Cumhurbaşkanlığı seçiminde doğrudan halkın cumhurbaşkanını seçmesiyle atılmıştır. Parlamenter sistemde Cumhurbaşkanı halkın seçtiği temsilciler yani milletvekilleri tarafından belirlenirken, 2014 senesinde referanduma gidilmiştir. Son dönemde tartışmalara sebep olan cumhurbaşkanının siyasi hayattaki aktifliğinin de kökeni bu olaya dayanmaktadır. Tıpkı başkanlık sistemindeki gibi halkın doğrudan cumhurbaşkanını seçmesi, cumhurbaşkanlığı mevkiine fazladan meşruiyet kazandırmıştır. Halk tarafından seçilen, yetkiyi doğrudan halktan alan başkan siyasette etkisini fazlalaştırma hakkına sahip olmaktadır.

Başkanlık Sistemi ile Yönetilen Ülkeler

Başkanlık Sistemi ile yönetilen ülkeler dendiği zaman akla ilk gelen şüphesiz Amerika Birleşik Devletleri. Amerika’nın federal yapısını ve politik kültürünü yansıtan başkanlık sistemi, farklı ülkelerde de tercih ediliyor. Afganistan, Arjantin, Azerbaycan, Belarus, Bolivya, Brezilya, Dominik Cumhuriyeti, Endonezya, Ermenistan, Ekvator, El Salvador, Filipinler, Guatemala, Güney Kore, Haiti, Honduras, İran, Kazakistan, Kenya, Kıbrıs, Kolombiya, Kosta Rika, Liberya, Meksika, Nikaragua, Nijerya, Panama, Paraguay, Peru, Seyşeller, Sierra Leone, Sri Lanka, Sudan, Surinam, Şili, Tanzanya, Türkmenistan, Uganda, Uruguay, Venezuela, Zambiya; Başkanlık Sistemi ile yönetilen devletler arasında yer alıyor.

Başkanlık Sistemi Nedir? Başkanlık Sisteminin Özellikleri Nelerdir?
4.9 Kullanıcılar (7 Oy)
Değerlendirme

(7 Oy)

Değerlendirmede bulunun.

Yorum Yaz

Tüm Yorumlar

Eposta adresiniz yayınlanmayacaktır ve bilgileriniz 3. kişilerle paylaşılmayacaktır. * Yıldızlı alanların doldurulması zorunludur. *

Başkanlık Sistemi Nedir? Başkanlık Sisteminin Özellikleri Nelerdir? – IngilizceTurkce.Gen.Tr